google36091df1dc448a68.html قواعد نقطه گذاری
  • Symposium Media

قواعد نقطه گذاری

نویسنده: احمد غوث زلمی

دنباله ی بحث ادبی خاص برای علاقه مندانش


(با اجازهء آقای احمد غوث زلمی کاپي گردیده)


قواعد نقطه گذاری

مقصود از ((نقطه گذاری)) به کار بردن علامتها و نشانه هایی ست که خواندن و در نتیجه فهم درست مطالب را آسان و به رفع پاره ی ابهامها -از جمله ابهامهایی که ناشی از عدم انعکاس عناصر گفتاری در نوشته است- کمک می کند.

این علامتها در زبان دری فارسی سابقه چندانی ندارد و در این یکی دو قرن اخیر به پیروی از نوشته های مغرب زمین در زبان فارسی نیز معمول شده ست.بدیهی ست در استفاده از این نشانه ها باید از افراط و تفریط پرهیزکرد و باتوجه به ساختمان و جمله بندی زبان فارسی دری انها را به کار گرفت.نشانه های معمول و متد اول در زبان فارسی از این قرار است :


۱-نقطه (.)

موارد استفاده از نقطه به قرار زیر است:

الف-در چایان جمله های کامل خبری یا انشایی،مانند:

-ابن سینا،یکی از دانشمندان بزرگ هست .

ب- پس از هر حرفی که به صورت نشانه اختصاری به کار رفته باشد،مانند:

-ابن سینا متوفّی به سال 322 ق.م.(قبل از میلاد مسیح) .

چنین است در کلمه های خارجی :

-انجمن ملّی حمایت از کودکان .O.N.P.E


یادآوری : هرگاه دو جمله کامل با ((واو)) به یکدیگر عطف شوند،نقطه در پایان جمله دوم گذاشته می شود،مانند:

- دلم گرفته بود و می گریستم .


۲- ویرگول(،)

ویرگول نشانه ی توقف یا درنگ کوتاهی ست که در موارد زیر به کار می رود:

الف-میان عبارتها یا جمله های غیر مستقلّی که در مجموع یک جمله کامل را تشکیل می دهد،مانند:

- پس از سالها انتظار،بالاخره دیروز بعد از ظهر،آن عزیز سفر کرده از راه رسید.

ب-انجا که کلمه یا عبارتی به عنوان توضیح،عطف بیان یا بدل در ضمن جمله یا عبارتی دیگر آورده می شود،مانند:

- دیروز،روز عید قربان ، به کابل آمدم.

ج-آنجا که در مورد چند کلمه اسناد واحدی داده می شود،مانند:

- پ،چ،ژ و گ از حروف خاصِّ فارسی ست.

د- بین دو کلمه که احتمال می رود خواننده آنها را با کسره اضافه بخواند،مانند:

-هر که به طاعت از دیگران کم است و به نعمت بیش،به صورت توانگر است و به معنی دوریش .

ه- برای جدا کردن اجزای مختلف نشانی اشخاص مرجع و مأخذ یک نوشته،مانند:

- کابل ،چهار راهی صدارت ،کوچه ی گلفروشی،شماره ۱۵ .


۳- نقطه-ویرگول(؛)

نقطه-ویرگول،علامت وقف یا درنگی ست که بیشتر از ویرگول و کمتر از نقطه،که در موارد زیر به کار می رود:

الف-برای جدا کردن عبارتهای مختلف یک جمله ی طولانی که ظاهرا مستقل ولکن در معنی با یکدیگر مربوط می باشد،مانند:

- مشک آن است که خود ببوید ؛ نه آن که عطّار بگوید.

ب-معمولن در جمله های توضیحی و پیش از کلمه هایی از نوع:مثلن ،یعنی،به عبارت دیگر، ((نقطه-ویرگول)) و بعداز آنها ((ویرگول)) گذاشته می شود،مانند:

- و نامه ای بدو نوشت؛نامه ای پر درد با بسیار وعد و وعید.

ج-هنگام برشمردن و تفکیک اجزای مختلف وابسته به یک حکم کلّی،مانند:

-آثار مولانا جلال الدّین رومی عبارت است از:

-مثنوی معنوی( دفتر۶،تصحیح نیکلسون)؛فیه مافیه(تصحیح فروزانفر، مرکز ترجمه و نثر کتاب)؛کلیات شمس یا دیوان کبیر جلد ۱۰،تصحیح فروزانفر؛ و...


۴- دو نقطه(:)

موارد استفاده از این علامت به شرح زیر است:

الف-قبل از مقول قول،مانند:

- پیغمبر اکرم(ص) می فرمایند:طلب علم برهر مسلمانی فریضه ست.

ب-قبل از تفصیل حکمی که به اجمال بدان اشاره شده است،مانند:

- در آن سال تحوّلی بزرگ در مملکت روی داد:سلطنت سقوط کرد و انقلاب پیروز شد.

ج-هنگام برشمردن یا بیان اجزای یک چیز،مانند:

- کتابهایی که در این موسّسه چاپ می شود،عبارتند از:کتابهای علمی،اخلاقی،فرهنگی و...

د-هنگام معنی کردن کلمه ها،مانند:

- زمره:گروه،دسته،جماعت.


۵-علامت نقلِ قول یا گیومه ( ((...)) )

این علامت برای نشان دادن ابتدا و انتهای قول مستقیم کسی غیر از نویسنده ست و نیز برای مشخّص کردن کلمه یا اصطلاح ویژه به کار می رود .

موارد استفاده از این علامت به شرح زیر است:

الف-وقتی بخواهیم عین سخن یا نوشته ی کسی دیگر را بیاوریم،مانند:

- سعدی می گوید:((همه کس را عقل خود به کمال نماید و فرزند به جمال.))

یادآوری ۱:هرگاه مطلب نقل شده دراز و شامل چند بند باشد،علامت نقله قول در آغاز هر بند وفقط در پایان بند آخر قرار گیرد.

یادآوری ۲:هرگاه نقل قولی در ضمن نقل قولی دیگر بیاوریم،آن را در میان نقل قولی مفرد(,...،)قرار می دهیم،مانند:

- گفتند)):در جایی خوانده ام که:,یا خاموش باش یا حرفی بزن که از خاموشی بهتر باشد،.))

ب-در آغاز و انجام کلمه ها و اصطلاحهای تازه یا جعلی یا عامیانه یا کلمه هایی که مورد تاکید قرار می گیرد،مانند:

- کلمه ((کولتور)) فرنگی را در فارسی معادل ((فرهنگ))گرفته اند.

ج-هنگام ذکر عنوان مقاله ها و رساله ها و اشعار و روزنامه ها و آثار هنری و فصلها و بخشهای یک کتاب،مانند:

- باب اول بوستان سعدی،((در عدل و تدبیرورأی))ست.

یادآوری:عبارت نقل شده در داخل علامت نقل قول،نشانه های نقطه گذاری خود را حفظ می کند و علامت پایانی اگر مربوط به جمله یا عبارت نقل شده باشد،در داخل نشانه نقل قول می آید.

علامت سوال(؟)

موارد استعمال این علامت به شرح زیر است:

الف-در پایان جمله های پرسشی مستقیم،مانند:

- نان میل می کنید؟

یادآوری:در پایان جمله های پرسشی غیر مستقیم نقطه به کار می رود،مانند:

-هر آیه ای که از طرف خدا نازل می شود،پیغمبراکرم ص .. علم و معنی آن را می دانست و می دانست که چرا و به چه سبب آمده ست.

ب-گاه برای نشان دادن مفهوم تردید یا ریشخند و استهزا این علامت در داخل قوس یا پرانتز می آید،مانند:

- تاریخ وفات سنایی غزنوی را ۵۲۵ (؟) نوشته اند.

یادآوری ۱: هرگاه جمله به صورت استفهام انکاری (پرسش تأکیدی) آمده باشد،علامت سوال نمی خواهد.

-جه کسی از عاقبت امور مطّلع تواند بود !

یادآوری ۲:هر گاه جمله سوالی جنبه خواهش یا تقاضای مودّبانه داشته باشد،علامت سوال نمی آید،مانند:

-اجازه می فرمایید رفع زحمت کنم!

ج-علامت سوال گاهی در پایان عنوان کتاب یا مقاله و مطلبی قرار می گیرد که خود ضمن جمله ای دیگر می آید،مانند:

-چه گونه باید نوشت ؟عنوان کتابی ست از پوهاند دکتور جاوید .

د-بعد از هر کلمه یا عبارتی که جای جمله استفهامی مستقیم را بگیرد،مانند:

-کدام را می پسندی؟آبی، یا سرخ؟

یادآوری:بعضی علامت سوال را به جای علامت تعجب به کار می برند که صحیح نیست و برخی نیز برای نشان دادن تعجب زیاد از حدّ،دو یا چند علامت سوال پشت سر هم می آورند که آن هم صحیح نیست.


۷-علامت تعجب(!)

این علامت تنها نشانه تعجب نیست،بل درپایان جمله هایی به کار می رود که مبیّن یکی از حالات شدید نفسانی و عاطفی است،از قبیل:

تعجّب،تأکید،تحسین،تحقیر،تنفّر،ترحّم،شکّ و تردید،تهدید،آرزو،دعا،امر و نهی و...مانند:

-آهسته!

-آه!

-آمدی!خوب کردی!


۸- قوس یا پرانتز یا دو هلال( )

این علامت گاهی برای نشان دادن عبارتهای توضیحی به کار می رود، مانند:

- الفبای اوستایی (مشتعل بر ۴۴ حرف) از ساده ترین الفباهای جهان است.

- مجنون و لیلی (یکی از مثنویهای هفت اورنگ جامی) به تقلید از لیلی و مجنون نظامی سروده شده ست.

یادآوری:از به کار بردن ۲ قوس یا پرانتز متوالی جزء در فرمولهای ریاضی باید خوداری کرد.


۹ – قلاّب [ ]

این علامت در موارد زیر به کار می رود:

الف- در تصیح متون کهن،الحاق احتمالی که از نسخه بدلها یا از طرف مصحح افزوده می شود،درداخل قلیب قرار می گیرد،مانند:

- عبودیّت همه افریدها {را}سبب زمان است ( التصفیه ، ص ۱۲۵).

ب- در نمایشنامه ها ، دستورهای اجرایی داخل قلّاب گذاشته می شود مانند :

- حسن ]با قیافه ای عصبانی[: من حاضرم جانم را بر سر این کار بگذارم. ] دستش را روی دلش می گذارد و اهی می کشد[.


۱۰- خطّ فاصله (-)

این نشانه در موارد زیر به کار می رود:

الف- برای مجزّا کردن جمله یا عبارت معترضه،مانند:

-پیغمبراکرم- صلّی الله علیه و آله وسلَم – می فرمایند:.....

یادآوری: اگر جمله ای که بین دو خطّ فاصله قرار می گیرد، در پایان مطلب باشد ، انتهای جمله به نقطه ختم خواهد شد و به آوردن خطّ فاصله در اخر جمله نیازی نیست، مانند:

- غلام محمد اشعار وطنی بسیاری سروده ست- شعرهایی که بر دل توده ی مردم می نشست.

ب- در مکالمه بین اشخاص نمایشنامه و داستان،یا ذکر مکالمه های تلفنی در ابتدای جمله و از سر سطر به جای نام گوینده،مانند:

- سلام آقا !

- سلام علیکم !

- حال شما چطور است؟

- بد نیستم خدارا شکر !

یا:

سهراب - درفش که بلند شد نومیدی ریشه کن می شود.

اهریمن- وچون افتاده ده برابر بیش از پیش ریشه می گیرد.

سهراب- این بار نمی افتد. خودت هم می دانی.

ج - به جای ((زا)) و ((تا)) و ((به))، بین تاریخها، اعداد و کلمه ها، مانند:

- حمل – جوزای ۱۳۴۳ 📷(= از حمل تا جوزا ).

د - برای نشان دادن بیانِ ناشی از لکنت زبان،مانند:

- م - م - من - ب - ب - برای هرنوع - ف - ف - فداکاری - ح - ح - حاضرم.

ه – برای جدا کردن هجا های یک کلمه در تقطیع یا جدا کردن حروف یک کلمه از یکدیگر مانند:

- کلمه مبارزه، شامل چهار هجاست : مُ – با رِ – زه.

و- برای پیوستن اجزای یک کلمۀ دو جزئی مرکّب،مانند:

توطئه مشترک امپریالیسم – صهیونیسم

فرهنگ افغان – اسلامی

دایر ه یسیاسی – ایدیولوژیک

علامت نقطه - ویر گول، در نقطه گذاری دری فارسی کمتر رایج است.

ز- در پایان سطری که نیمی از یک کلمه در انتها و نیم دیگر آن در آغاز سطر بعدی می آید، مانند:

- پیداست که تلاش و کوشش و مبارز ه ی پی گیر و مستمر عمده ترین صفا – تی است که جامعه را پیروز می کند.

در حقیقت هر چه داریم از این ملّت داریم، از این رو باید برای خد- مت به آنان تا حدّ تواناییی خود کوشش کنیم.


۱۱ – خطّ ممتدّ ( —— )

برای برجسته کردن بعضی از کلمه ها یا عنوانها در دستنوشته تا و نوشته های تایپ شده،زیر آن خط کشیده می شود،مانند.

- بازگشت به فرهنگ خویش،چیزی ست بر اساس احساس عمیق ارزشهای معنوی و انسانی و روح و استعداد خودما.

- ازمحصلان عزیز خواسته می شود،رأس ساعت ۸ صبح در اتاق شمار ه ی ۷ حضور پیدا کنند.

یادآوری : علاوه بر مورد بالا، در مطالب دستنویسی که برای چاپ ارسال می شود، زیر اسم کتابها و مجّله ها و مجموعه ها نیز خط می کشند که همۀ این موردها در چاپ با حروف سیاه و در صورت امکان با حروف خمیده( ایتالیک ) مشخّص می شود.


۱۲– سه نقطه (...)

موارد استعمال این علامت به شرح زیر است:

الف – به جای یک یا چند کلم ه ی محذوف،مانند:

- فقر و ناداری و بیکاری و... از عوامل فساد جامعه ست.

- اسد... حسینی محصل سال سوم رشت ه ی ادبیّاتِ دری فارسی .

- هر چند... ولی ← اگر چه... ولی.

ب – در تصحیح متون کهن، آن جا که مصحّح در متن افتاده گی هایی می بینید که نسخه بدلها در آن جا ساکت است،مانند:

- باز گردید و کارهای خویش بسازید که انچه بیابد فرمود ،شما را می فرماییم آن مدّت که شما را این جا مقدم باشد وآن... روز خواهد بود.(تاریخ بیهقی، ص۸۸۳).

ج – هنگام قطع مطلبی که بخشی از آن نقل شده ست؛ چه قطع در اوّل عبارت منقول باشد و چه در آخر آن ، مانند:

- ... و حالا پشت دستم را داغ می کنم که دیگر از این کارها نکنم،همین یک بار برای هفت پشتم کافی ست که ....


۱۳ – ممیّز ( / )

این نشانه ها در موارد زیر به کار می رود:

الف – برای جدا کردن تاریخهای هجری و میلادی یا شمسی و قمری معادل (سمت راست سنه ی هجری وسمت چپ سنه ی میلادی)،مانند:

- سال ۵۷۴-۱۱۷۸اوج منزلت ابن جوزی دربغداد بود.

ب – برای نشان دادن کلمه های معادل که تنها در حروف یا حروفی از آنها اِبدالی یا تخفیفی صورت گرفته ست، مانند:

- گوای / گواه - سولاخ / سوراخ

- قلف / قفل - روستاخیز / رستاخیز


۱۴ – ایضًا یا علامت تکراری ( " / « )

این علامت به جای کلمه های مشابهی که در سطرهای متوالی و با حکمی واحد تکرار می شود به کار می رود، مانند:

۱- اقای احمد شمال رشته ی زبان و ادبیّات دری فارسی، سال سوم

2- « حسن بغلانی « « « « « « دوم

3- خانم زهرا ابوبکر « « « « « « اول


۱5 – ستاره ( * )

این علامت در موارد زیر به کار می رود.

الف – برای رجوع به زیر نویس(وقتی که داخل متن ، اعداد به منظورهایی دیگر به کار برده شده ست).

ب – اغلب به جای عبارت : « به همین ماده رجوع شود » دردایرة المعارفها و فرهنگها.

ج – برای ایجاد فاصله میان اشعار ، بندها یا پاراگرافهایی که موضوع شان با یکدیگر تفاوت دارد. گاه برای منظور اخیر،سه ستاره نیز به کار می رود.

یادآوری: در شعر سنّتی دری فارسی از به کار بردن نشانه های نقطه گذاری که سجاوندی هم گویند کمتر استفاده می شود؛فقط وقتی این نشانه ها به کار می روند که بدون آنها خواندن شعر مشکل باشد.

بحث ادامه دارد

0 views
  • YouTube Social  Icon
  • Facebook Social Icon
  • Twitter Social Icon
  • Google+ Social Icon

© 2018 -2019 Symposium Media Productions

Ottawa, Canada